Адраджэнне Духу Вялікай Літвы

Добры дзень, прадстаўцеся, калі ласка, нашым чытачам. Мяркую, многім у Літве, незнаёмым з Вашай дзейнасцю, будзе цікава даведацца пра Вашыя пачынанні, працы і ідэі. Распавядзіце сцісла пра сваю практычную, сеціўную і выдавецкую чыннасць.

— Добры дзень. Асноўны кірунак маёй дзейнасці — навуковы, я працую ў сістэме акадэмічнай навукі Беларусі, і абсяг маіх зацікаўленняў у гэтай вобласці досыць шырокі: беларуская і балцкая міфалогія, праблемы этнагенезу беларусаў, сакральная геаграфія і геапалітыка, рытуалы і міфалогія ўлады, палітычная і этнічная гісторыя Беларусі, філасофія традыцыяналізму… Разам з калегамі-аднадумцамі прымаю актыўны ўдзел у дзейнасці Цэнтра этнакасмалогіі «Kryŭja» — навукова-даследчай і культурна-асветніцкай ініцыятывы, якая лучыць энтузіястаў — навукоўцаў, музыкаў, мастакоў, зацікаўленых у фундаментальным вывучэнні і адраджэнні дахрысціянскай рэлігіі і традыцыйнага светагляду аўтахтоннага насельніцтва Беларусі. Тэрмін «этнакасмалогія» ўжываецца намі як квінтэсенцыя ўсяго, што мы можам назваць этнічным Космасам нашага народу ва ўсёй шматстайнасці яго праяваў — ад максімальна сакралізаваных да пабытовых, абыдзенных. Вынікі сваіх доследаў мы друкуем у альманаху «Druvis», а таксама на сайце Цэнтра — www.kryuja.org, рэдактарам якога я з’яўляюся.

— Упэўнены, што некаторым асобам у Літве балцкая тэорыя станаўлення беларусаў як этнасу здасца калі не зусім неверагоднай, то досыць дзіўнай. Як Вы самі прыйшлі да гэткай гістарычна-этнаграфічнай канцэпцыі? Ці высоўваў хто да Вас падобныя тэорыі, альбо Вы самі адкрылі іх сабе і стварылі практычна з нічога?

— Як мне здаецца, усё ж у Літве гэтая тэорыя павінна быць даволі вядомай, бо нават у школьных падручніках па гісторыі амаль заўсёды можна знайсці карты, што паказваюць колішнюю балцкую тэрыторыю, якая цалкам ахоплівала і сённяшнюю Беларусь. То бок тое, што аўтахтонамі нашага краю былі менавіта балты — гэта, бадай, ужо аксіёма, з якой згодная пераважная бальшыня спецыялістаў. Іншае пытанне — працэс славянізацыі гэтай балцкай тэрыторыі. Паводле найбольш пашыранай сёння канцэпцыі этнагенезу беларусаў, у выніку масавай славянскай каланізацыі на землі балтаў апошнія былі асіміляваныя і ў выніку гэтага працэсу ўтварыліся асноўныя этнакультурныя асаблівасці беларусаў. Тым не менш, ужо ёсць дастаткова падставаў сумнявацца, ці была тая славянская міграцыя сапраўды масавай, таксама не зусім ясны і механізм працэсу асіміляцыі мясцовых балтаў. Нашыя даследаванні схіляюць хутчэй да думкі, што насамрэч рэальных славянскіх перасяленцаў было не так ужо і шмат, бо генафонд і антрапалагічнае аблічча беларусаў не захавалі слядоў якога-кольвек значнага вонкавага ўплыву. А гэта значыць, што тая асіміляцыя мела збольшага моўны і часткова культурны характар, прытым амаль усе адрозныя рысы беларускага этнасу і яго традыцыйнай культуры магчыма вытлумачыць, сыходзячы з іх балцкага паходжання. Менавіта таму і ўзнік новы падыход да разумення этнічных працэсаў у нашым краі: «беларусы — гэта славянамоўныя балты».

— Наколькі сур’ёзна ўспрымаецца такі новы падыход да тлумачэння паходжання Вашага народу на афіцыйных і не надта афіцыйных узроўнях беларускай грамадскасці? Мабыць, у навуковых колах Беларусі ёсць тыя, хто трымаецца дыяметральна процілеглага гледзішча, то бок, проста кажучы, — «балтафілы» супраць «славянафілаў». У чым адрозненне і дзе тая ясная мяжа паміж балцкім і славянскім? Колькі славянскага Вы вызначаеце ў беларускім народзе?

— На сённяшні дзень нашая канцэпцыя яшчэ не зазнавала якой-кольвек сур’ёзнай крытыкі, аднак варта заўважыць, што беларуская навуковая грамадскасць вельмі кансерватыўная, тым больш, што ў нас сапраўды шырока пашыраныя славянафільскія тэорыі, што ўзніклі пад уплывам расійскай гістарыяграфіі. Тым не менш, мяркую, што сапраўдная дыскусія пра новыя падыходы да разумення этнагенезу беларусаў нас яшчэ чакае ў будучыні, у тым ліку і з удзелам літоўскіх калегаў. Апрача таго, «балцкая ідэя» ужо досыць папулярная сярод моладзі, якая цікавіцца вытокамі свайго народу, і гэта дазваляе з аптымізмам глядзець на перспектывы яе развіцця, хаця, вядома, варта ўлічваць, што мы пакуль даволі абмежаваныя ў пашырэнні інфармацыі і ўплыве на навуковае асяроддзе, бо ў Беларусі на афіцыйным узроўні ўсё яшчэ падтрымліваюцца састарэлыя этнагенетычныя і этнакультурныя канцэпцыі.

Кажучы аб адрозненні «балцкага» і «славянскага», варта мець на ўвазе два ўзроўні разумення гэтых тэрмінаў. У строга навуковым сэнсе мы можам казаць пра відавочнае лінгвістычнае адрозненне, хаця і тут існуе плойма нюансаў, прыкладам, згадаем тэорыю пра імавернае паходжанне славянскіх моваў з перыферыйных заходнябалцкіх дыялектаў. Відаць, трэба згадаць і антрапалагічныя асаблівасці — у балтаў з найдаўнейшых часоў пераважалі аўтахтонныя паўночнаеўрапейскія антрапалагічныя тыпы, гэтым жа, дарэчы, адрозніваюцца і сучасныя беларусы ад сваіх усходнеславянскіх суседзяў — украінцаў, рускіх — ды збліжаюцца з літоўцамі і латышамі.

Другі ўзровень разумення гэтага адрознення — культурны, стылістычны. На жаль, праз уплыў вонкавых сілаў, славянская ідэнтычнасць беларусаў сёння ўяўляецца збольшага сфальсіфікаванай, мала адпаведнай нашым спецыфічным этнакультурным прыкметам. А вось «балцкі стыль» у археалогіі, фальклоры, народным і сучасным мастацтве, музыцы здаецца найбольш натуральным, сваім, нікім звонку не навязаным. Менавіта таму ў ім і адчуваецца праўда, якая, да жалю, далёка не ўсім прыемная.

Спрабуючы вызначыць ролю таго ці іншага складніка пры фармаванні пэўнага этнасу, для таго каб пазбегчы суб’ектывізму, які безумоўна будзе скажаць карціну ацэны, скажам, толькі культуры або мовы, я звярнуўся б да матэрыялаў навук, што выкарыстоўваюць дакладныя вымярэнні, найперш да антрапалогіі і генетыкі. У апошні час у гэтай вобласці было зроблена некалькі важных адкрыццяў, датычных этнагенезу беларусаў. Па-першае, тое, што генафонд сучасных беларусаў сфармаваўся прынамсі ў бронзавым веку, па-другое, ніякія меркаваныя міграцыі істотна не паўплывалі на яго асаблівасці, па-трэцяе, дзеля таго, што генафонд не захаваў слядоў масавай славянскай міграцыі, навукоўцы прыйшлі да высновы, што хутчэй за ўсё доля перасяленцаў не перавышала 5—10 %.

— Магчыма, гэта будзе не самае прыемнае для Вас пытанне, але разам з пад’ёмам «балцкай ідэі» у Беларусі паралельна крочаць і ідэі г. зв. «літвінізму». Зрэшты, заўважна, што гэта таксама вельмі неаднародная з’ява. Галоўныя яго пастулаты грунтуюцца на нібыта беларускай «манаполіі» на ВКЛ, аднак сам па сабе «літвінізм» можа быць і чыста славянафільскім, часам «славяна-балцкім», калі балцкія карані беларусаў прызнаюцца, але ўсё адно інтэрпрэтуюцца як нешта «антыжмудзінскае», «антылетувіскае». З чаго, па-Вашаму, растуць карані «літвінізму»? Што вабіць у ім людзей? Якія яго перспектывы, і як Вы асабіста да яго ставіцеся?

— Так, у Беларусі апошнім часам сапраўды назіраецца рост цікаўнасці да спадчыны ВКЛ, якому спадарожнічае таксама пераасэнсаванне ролі і месца Літвы ў нашай ідэнтычнасці. Сама гэтая з’ява сапраўды неаднародная, і там досыць пашыраныя погляды, пра якія Вы згадалі. Маё асабістае стаўленне да іх — крытычнае. З майго гледзішча, «славянафільскі літвінізм», які імкнецца да канфрантацыі з сучаснымі літоўцамі, — з’ява негатыўная, якая паходзіць з антылітоўскай расійскай гістарыяграфіі, што намагалася прадставіць славянскі (русінскі) элемент у ВКЛ у якасці адмысловага культуртрэгера ў дачыненні да балцкага (літоўскага) у інтарэсах уласнай ідэалогіі панавання. Насамрэч, русінская мова (простая мова) шырока выкарыстоўвалася ў канцылярыі вялікага князя і справаводстве, аднак і гэты факт можна ацэньваць па-рознаму, а не выключна паводле той логікі, якую дэманструюць некаторыя беларускія «літвіністы». Дазволю сабе працытаваць меркаванне вельмі аўтарытэтнага лінгвіста Вячаслава Іванава пра моўную сітуацыю ў ВКЛ:

«Літоўская мова, на якой гутарыла насельніцтва, што захавала архаічную політэістычную рэлігію індаеўрапейскага паходжання, заставалася беспісьмовай (пісьмовасць на ўсім аглядным абшары звязаная з вялікімі рэлігіямі восевага — у сэнсе К. Ясперса — часу; не выключана, што з рэлігійнымі меркаваннямі і табу была суаднесеная і адсутнасць пісьмовасці на літоўскай мове, якая з’яўляецца пасля прыняцця каталіцкай веры і пачатку моцнага польскага ўплыву. <…> Баючыся заходніх суседзяў і звязаных з імі лаціны, польскай і нямецкай моваў, літоўская эліта і вялікі князь прымаюць простую мову ў якасці асноўнай мовы справаводства. <…> У дачыненні да моваў, што выкарыстоўваліся ў пачатку разгляданага перыяду ў зоне захавання архаічных міфалогій пры беспісьмовым характары асноўнай мовы насельніцтва, характэрны ў выпадку сацыяльнай неабходнасці ў пісьмовай мове выбар такога з ужо наяўных кайнэ, якое ў найменшай ступені пагражае стабільнасці існай сістэмы. Гэтак можа тлумачыцца выбар простай мовы як канцылярскай першымі літоўскімі вялікімі князямі».

Пры гэтым трэба памятаць, што ВКЛ не было нацыянальнай дзяржавай у сучасным сэнсе слова, таксама хутчэй за ўсё матывы яго эліты былі найперш палітычнымі, а не этнічнымі, зрэшты, як і паўсюль у сярэднявечнай Еўропе. Хаця этнічны чыннік у той час быў далёка не другасным, аднак яму спадарожнічаў значны ўплыў чынніка рэлігійнага, калі, прыкладам, пераход у праваслаўную (рускую) веру азначаў і хуткую змену этнічнасці — балт (літовец, ятвяг, крывіч) станавіўся русінам (славянінам). Сам генезіс ВКЛ мне ўяўляецца як своеасаблівы кампраміс паміж літоўскай, балцкай паводле паходжання палітычнай элітай, якая была асноўным рухавіком стварэння гаспадарства, і элітай «рускіх» княстваў (Полацкага, Віцебскага, Менскага ды інш.), якая ўжо мела на той час дзяржаўны досвед і пэўныя культурныя дасягненні. Мы не маем сведчанняў пра якія-кольвек значныя вайсковыя сутыкненні паміж імі. Усё, мабыць, адбывалася на дамоўнай аснове, а як мяркуюць некаторыя аўтарытэтныя даследчыкі, магчыма і чыннік этнічнай роднаснасці — наяўнасць значнай часткі балцкага насельніцтва ў «рускіх» княствах — адыграў сваю ролю ў прызнанні імі вярхоўнай улады літоўскіх князёў.

Як мне здаецца, менавіта ў гэтай «падсвядомай літоўскасці» беларусаў і варта шукаць глыбінныя прычыны не толькі сучаснага балцкага адраджэння ў нас, але і прычыны таго ж «літвінізму». З майго гледзішча, адмоўныя праявы апошняга выкліканыя пэўным комплексам нацыянальнага станаўлення — многія беларусы імкнуцца пазбавіцца залежнасці ад Расіі ды яе ідэалогіі, шукаюць асновы сваёй ідэнтычнасці ў мінуўшчыне, гісторыі ВКЛ, і гэта слушна, але часам робяць гэта цалкам у адпаведнасці з логікай расійскай славянафільскай міфалогіі. Адсюль і з’яўляюцца «літвіны — заходнія славяне» ды іншыя псеўданавуковыя тэорыі. Як бы і хочацца быць літвінам (і для гэтага ёсць досыць этнічных і гістарычных падставаў), але ў той жа час інтэлектуальная несамавітасць і залежнасць ад чужых ідэалагічных схемаў гэткага «літвінізму» фактычна ставіць крыж на самой сутнасці літоўскасці, якая паходзіць з балцкай, язычніцкай традыцыі. Не кажучы ўжо пра тое, што «антыжмудзінскія» эксцэсы, імкненне пасеяць недавер і нават варажнечу паміж нашымі народамі, якія цягам усёй гісторыі супольнага існавання ў адным гаспадарстве добра і мірна ўжываліся, карысныя толькі нашым ворагам. Яны-то і зацікаўленыя ў далейшай эскалацыі прафаннага «літвінізму», хаця на яго перспектывы я гляджу скептычна, бо многія разважлівыя беларусы, у тым ліку і з нашай дапамогай, пачынаюць разумець, адкуль ён паходзіць, што за сабою цягне і што магчымае зусім іншае разуменне гісторыі нашых дачыненняў.

З іншага боку, хацеў бы згадаць пра комплекс, уласцівы для некаторых літоўцаў, я назваў бы яго «хутаранскім мысленнем». Маю на ўвазе, што нярэдка ў Літве можна пачуць такое меркаванне — маўляў, навошта нам гэтыя беларусы, яны даўно славянізаваліся, не маюць да нас ніякага дачынення, пагатоў, зважаючы на афіцыйную ідэалогію беларускай дзяржавы і «літвінісцкія» настроі, нават уяўляюць пагрозу, а значыць лепей не звязвацца з імі і задаволіцца тым, што маем. Паводле майго меркавання, гэта тыповы прыклад надта прагматычнай сялянскай логікі, якая сама па сабе цалкам рацыянальная, і я ў прынцыпе не маю нічога супраць яе хаця б таму, што ў працэсе фармавання сучасных літоўскай і беларускай нацый роля сялянаў і сялянскай традыцыі была падставовай. Аднак, палітыка і дзяржава вымагаюць іншага маштабу і характару мыслення, такога, які дэманстравалі вялікія князі і літоўская арыстакратыя ў працэсе стварэння супольнага гаспадарства. Гэта геапалітычнае, нават імперскае (скарыстаюся тут развагамі Гінтараса Бераснявічуса пра літоўскую імперыю) мысленне. Гедымін, Альгерд, Вітаўт не баяліся выйсці за межы сваёй вотчыны, пашыраючы свой уплыў на вялізарныя абшары. Гэта не значыць, што трэба адмовіцца ад досведу нацыянальнага будаўніцтва апошніх двух стагоддзяў, зусім не, хутчэй трэба на яго аснове звярнуцца да больш ранняга досведу супольнага існавання, якое, паводле майго глыбокага пераканання, можа быць гарманічным і ўзаемна карысным.

Грунтуючыся на выніках нашых даследаванняў, я ўпэўнены, што літоўцы ў этнічным, гістарычным і геапалітычным сэнсе ёсць для беларусаў найбліжэйшым народам, а сяброўскія, саюзніцкія адносіны паміж намі мусілі б быць прыярытэтнымі ў культурнай і палітычнай сферах. Відаць, заўчасна казаць пра рэальныя магчымасці адраджэння ВКЛ, бо для гэтага пакуль яшчэ існуе шэраг сур’ёзных перашкодаў з абодвух бакоў, але ж ніхто не забараняе весці добразычлівую дыскусію аб гэтым з пэўнай перспектывай на будучыню, развіваць узаемныя кантакты, быць ініцыятарамі і ўдзельнічаць у супольных праектах, у рэшце рэшт, проста нармальна камунікаваць на асабістым узроўні.

— Якое Вашае асабістае бачанне будучыні Беларусі? Якой па-Вашаму яна павінна і магла б стаць? Якія ў яе маглі б быць палітычныя, геапалітычныя перспектывы? У шырокіх колах Літвы ў асноўным дамінуе мысленне паводле схемы «альбо / альбо». Альбо Вы празаходнік, «прасунуты мадэрнізаваны еўрапеец», альбо аўтаматычна становіцеся антызаходнікам, адкуль недалёка да абвінавачанняў у настальгіі па саветах і «старэйшым браце». Думаю, у беларускім грамадстве сітуацыя падобная. Няўжо няма трэцяга шляху?

— На жаль, тая ж самая дылема, толькі ў яшчэ больш вострай форме стаіць перад Беларуссю: альбо інкарпарацыя ў Расію, альбо інтэграцыя з ЕС. Беларускія ўлады спрабуюць неяк лавіраваць, выкарыстоўваючы супярэчнасці паміж гэтымі суб’ектамі міжнароднай палітыкі, але прасторы для манеўру застаецца ўсё менш, і рана ці позна давядзецца зрабіць прынцыповы выбар. У такіх абставінах найбольш разумна абраць з двух ліхаў найменшае. І як мне ўяўляецца, гэтае меншае ліха — адзіная Еўропа, хай нават у такой форме, у якой яна існуе цяпер, бо аб’яднанне Беларусі і Расіі ў адной дзяржаве будзе самай небяспечнай пагрозай для нашага народу, вынікам чаго будзе поўнае знішчэнне яго нацыянальнай адметнасці.

Разам з тым, я зусім не ёсць гарачым прыхільнікам ЕС, бо тыя маштабныя дэструктыўныя працэсы, што адбываюцца ў краінах Заходняй Еўропы, не выклікаюць у мяне ніякага аптымізму. Таму нават у разе інтэграцыі з ЕС усё адно застаецца магчымасць «трэцяга шляху», пра які Вы згадалі. Гэты «трэці шлях» — стварэнне папраўдзе суверэннага федэратыўнага гаспадарства, якое грунтавалася б не толькі на эканамічных інтарэсах, але, перадусім, на этнакультурнай аснове, агульных культурных і цывілізацыйных дасягненнях, гэткіх, як, скажам, дэмакратыя, але не ў ліберальным яе разуменні, а арганічным — пракаветным, якой яна была ў Афінах. Я ёсць прыхільнікам менавіта гэткага, назавем яго кансерватыўным, праекту аб’яднанай Еўропы, бо процістаяць выклікам і пагрозам у сучасным свеце магчыма, толькі маючы магутны падмурак у выглядзе Традыцыі і Ідэі. Да жалю, усё гэта ў сучаснай Еўропе займае перыферыйнае, а не цэнтральнае становішча, з чаго пры наяўнасці сур’ёзнай эканамічнай магуты вынікае сапраўдная нямогласць Духу. Калі падобны стан рэчаў захаваецца, то заняпад Еўропы непазбежны, а месца перанасычаных спажываннем і камфортам еўрапейцаў, што забыліся пра свае вытокі, зоймуць больш жыццяздольныя этнасы.

Натуральна, такі сцэнар уяўляецца мне скрайне непажаданым. Таму пачатак гэтага «трэцяга шляху» або, калі заўгодна, еўрапейскага адраджэння, мае быць пакладзены менавіта ў нас — у Цэнтральнай і Паўночна-Усходняй Еўропе, дзе народы ўсё яшчэ маюць трывалую этнакультурную ідэнтычнасць. Але для таго, каб рух па гэтым шляху пачаўся, нам патрэбная карэкцыя гэтай самай ідэнтычнасці, у звязку з чым трэба пераадольваць міжэтнічныя супярэчнасці паміж аўтахтоннымі народамі нашага рэгіёну для таго, каб выступіць адзіным фронтам дзеля абароны еўрапейскай цывілізацыі. Таксама вельмі актуальным уяўляецца стварэнне імавернага геапалітычнага блоку накшталт «рэгіёну ВКЛ», які стаў бы правобразам новай Еўропы.

Актыўны ўдзел Беларусі ў гэткай рэгіянальнай садружнасці ды ўзаемадзеянне з Літвой для мяне было б найбольш прыймальным. Гэта дазволіла б таксама скарэгаваць і геапалітычную арыентацыю Беларусі, у прыватнасці, звярнуцца да больш аўтэнтычнага яе варыянту, праверанага гісторыяй, — арыентацыі на Балта-Скандынавію, што само па сабе ўжо ёсць пераадоленнем нібыта адзіна магчымай дыхатаміі Захад — Усход.

— Вы лічыце, што для гэтага ў нас дый ва ўсёй Еўропы хопіць часу? Здаецца, што цяпер некаторыя негатыўныя працэсы ў глуздах цяперашніх еўрапейцаў развіваюцца надта хутка і, да жалю, незваротна. Аднак, калі дапусціць, што ўсе палітычныя, геапалітычныя, дзяржаўныя гульні прайграныя, ці магчымая сакральнасць ImperiumEuropaeum у сэрцах або нейкія «духоўнае ВКЛ», «духоўная Беларусь», «духоўная Літва»?

— Калі сітуацыя надалей будзе заставацца такой, то перспектывы ў Еўропы папраўдзе безнадзейныя. Тым не менш, пры ўсёй песімістычнасці ацэны сучаснага становішча, я ўсё ж маю нейкія падставы спадзявацца на больш спрыяльны зыход. У рэшце рэшт, неаднойчы ўжо было ў гісторыі, што, здавалася, наша цывілізацыя знаходзіцца на краі пагібелі, але ўсё ж знаходзіліся сілы выстаяць, абараніць сваю зямлю і ў выніку перамагчы. Згадаем хаця б лёсавырашальныя моманты: бітву пры Пуацье ў 732 г. або змаганне за Вену ў XVII стагоддзі. Фаўстыянская душа еўрапейца была прычынай шматлікіх міжусобных, братазабойчых войнаў, найстрашнейшай з якіх была Другая сусветная, але гэтая ж душа павінна дапамагчы ў цяперашні крытычны момант. Альбо будзем мужнымі, вернымі і трывалымі, альбо страцім усё, нават сваю Айчыну. І тут варта працытаваць словы барона Юліуса Эволы:

«найважнейшай задачай ёсць стварэнне эліты, якая, набраўшыся моцы, з інтэлектуальнай строгасцю вызначыць тую ідэю, дзеля панавання якой мы павінны будзем аб’яднацца. Гэтая ідэя павінна перамагчы, перадусім, у вобразе новага чалавека, што выстаяў сярод руінаў. Калі нам наканавана пераадолець гэты перыяд крызісу і няўстойлівага ілюзорнага парадку, толькі гэткаму чалавеку належыць будучыня. Але калі нават лёс гэтага свету прадвызначаны і нас чакае яго канчатковае знішчэнне, мы мусім трымацца свайго: пры любых абставінах тое, на здзяйсненне чаго мы маем сілы, — адбудзецца, бо нашая Айчына не можа быць ані захоплена, ані знічшана ніводным ворагам».

Менавіта з парадку Ідэі, Духу мусіць нарадзіцца тая святасць еўрапейскага адзінства, пра якую мы кажам. Дух гэты пакуль дрэмле, але абуджэнне павінна адбыцца. Дарэчы, дакладна аб гэтым апавядаюць легенды-прароцтвы пра спячага, але жывога Караля, Імператара, які абудзіцца ў вырашальны момант і ачоліць святое войска ў Апошняй Бітве. Цікава, што і беларускае паданне пра Вітаўта Вялікага кажа пра тое ж — у момант найбольшай пагрозы, пачуўшы музыку адчаю сваіх падданых, ён паўстане з магілы, каб прадухіліць пагрозу. Вобраз Валадара тут сімвалізуе спячы, але ўсё яшчэ магутны дух нашай таемнай, унутранай Айчыны…

Але не варта спадзявацца толькі на постаць Збаўцы, абуджэнне духа і магуты павінна адбывацца ў нас саміх. Дзеля гэтага мы звяртаемся да першапачаткаў, вытокаў, каранёў. Таму мы культывуем ідэю Крывіі — святой балцкай зямлі, края святароў, бачучы ў ёй невычэрпную крыніцу жыватворнай сілы і глыбіннае вымярэнне нашай існасці. Прусія, Літва, Крывія — гэта адзін сакральны абшар, і звяртаючыся да яго спадчыны, мы ў рэшце рэшт мусім усвядоміць яго адзінства. Аб’яднаўшы духоўныя высілкі, магчыма ўвасобіць каралеўства Духу, «духоўнае ВКЛ» у рэчаіснасці.

— Вашыя рэлігійныя візіі?

— Безумоўна, гэта вельмі асабістае пытанне, скажу толькі, што я ўважаю сябе за прыхільніка балцкай рэлігіі. Менавіта з нашай даўняй Традыцыяй адчуваю найбольшую духоўную, эмацыйную, эстэтычную сувязь і гармонію. Важна, каб этнічная рэлігійнасць была адной з асноваў нацыянальнай ідэнтычнасці, культурным авангардам, а не проста забаўнай маргіналіяй. Пры гэтым у мяне спакойнае стаўленне да традыцыйных хрысціянскіх канфесій, і я мяркую, што з іх прадстаўнікамі магчымы дыялог і паразуменне. Традыцыйнае еўрапейскае хрысціянства ўзяло вельмі шмат з антычнай спадчыны, не кажучы ўжо пра «народнае хрысціянства», якое ўяўляе сабой павярхоўна хрысціянізаваную этнічную рэлігію. Я параўнаў бы гэта з будынкам віленскай катэдры, у падмурку якой знаходзяцца рэшткі паганскага свяцілішча, скляпенне літоўскіх валадароў, што ўвасабляе культ слаўных продкаў, дый сама архітэктурная неакласічная форма бажніцы нагадвае старагрэцкі храм.

Дазволю сабе таксама згадаць і адну размову. Аднойчы, стоячы на гары Трох Крыжоў у Вільні, аглядаючы з вышыні панараму начнога места, мой прыяцель-каталік запытаўся пра маё стаўленне, як прыхільніка этнічнай рэлігіі, да шматлікіх бажніцаў, якія ўпрыгожвалі краявід перад намі. Маўляў, што я зрабіў бы з імі, бо яны ж непаганскія святыні? Я адказаў: шанаваць і захоўваць. Нашыя продкі шанавалі святыя гаі, а гэтыя бажніцы — каменны лес, рукатворная святая рошча, створаная тымі ж продкамі ў гонар Бога, які ўсё адно нідзе і ніколі не быў аднолькавым, бо ў кожнага народу, у кожнай краіне ён свой…

— Вільня. Сакральны горад у цэнтры Еўропы. Ён намнога старэйшы, чым яшчэ адносна нядаўна меркавалася ў савецкай гістарыяграфіі. Гэты горад бачыў шмат. Некалі невялікае старабалцкае паселішча пры сутоку дзвюх рэкаў ператварылася ў буйную сталіцу вялікіх князёў і цэнтр ВКЛ. Гэты горад перажыў пажары, пошасць, мноства здарэнняў, мясцовых і сусветных войнаў. У апошнія стагоддзі Вільня стала аб’ектам спрэчак і канфліктаў паміж суседнімі народамі: літоўцамі, палякамі, часткова і беларусамі. Што асабіста для Вас уяўляе Вільня не толькі з гледзішча рэгіянальна-гістарычнага або палітычнага, але і сакральнага, духоўна-традыцыйнага? Пытаюся Вас як беларуса, але свядомага прыхільніка балцкай тэорыі, бо вядома, што некаторыя з усходніх і паўднёва-заходніх суседзяў Літвы трымаюцца меркавання, што Літва проста нахабна «узурпавала» права на Вільню, як і саму старадаўнюю сталіцу ў цэлым.

— Вільня асабіста для мяне — гэта горад-казка, горад-міф, нашмат больш блізкі і родны, чым іншыя гарады. Менск — родны горад у фізічным сэнсе, Вільня — у духоўным. У звязку з гэтым, мне вельмі зразумелыя пачуцці беларусаў і палякаў, якія яны разам з літоўцамі падзяляюць у дачыненні да нашай супольнай Сталіцы, якой яна дагэтуль ёсць. Гісторыя Вільні, безумоўна, пачыналася ў балцкім этнічным кантэксце, балцкая паводле сваёй сутнасці і міфалогія гораду, якая ёсць сакральным асэнсаваннем рэальнага ландшафту — гэтым акурат і можна патлумачыць магічную чароўнасць Вільні. Аднак, як і любы еўрапейскі сярэднявечны горад, Вільня не была этнічна і канфесійна гамагеннай, як не ёсць яна гэткай і цяпер, бо да сёння мы можам пачуць на яе вуліцах літоўскую, польскую, беларускую, рускую, ужо нават англійскую мову. Не буду хаваць, што сённяшні status quo у Вільні адносна этнічнага і лінгвістычнага чынніка асабіста мяне цалкам задавальняе, то бок літоўская мова і этнас пераважаюць, але пры гэтым вельмі заўважная і прысутнасць іншых моваў. Сучасная перавага літоўскай моўнай стыхіі мне здаецца справядлівай з гістарычнага гледзішча, хаця б праз той перапачатковы балцкі культурны і міфалагічны кантэкст, пра які я казаў вышэй.

Важна таксама зацеміць, што этнічныя групы, якія прэтэндуюць разам з літоўцамі на эксклюзіўнае «права валодання» Вільняй, — беларусы і палякі — ёсць тутэйшымі, аўтахтонамі віленскага краю, г. зн. тымі ж балтамі, але з часам беларусізаванымі, паланізаванымі або русіфікаванымі. У гэтай сітуацыі ёсць некалькі стратэгій: адна з іх — намагацца проціставіць адзін адному нашыя народы, ажно да ўзброенага канфлікту. У гісторыі ХХ ст. такое ўжо было ў звязку з польскай акупацыяй Вільні. Наступствы гэтага для ўсіх былі і будуць толькі сумнымі, а вынікамі скарыстаюцца вонкавыя сілы. Іншая стратэгія — знайсці агульную аснову, глебу, з якой вырастае радавод нашых народаў. Але тут трэба пазбягаць просталінейнасці і шавінізму, што, дарэчы, азначае, што не павінна быць ніякай гвалтоўнай літуанізацыі або паланізацыі, апрача таго, этнічным, балтамоўным літоўцам, відаць, варта прызнаць, што могуць існаваць і беларуска- ды польскамоўныя літоўцы, але ўсялякія развагі пра «сапсаванасць» апошніх або «асталасць і дзікасць» першых варта перарываць на корані. Узаемапаразуменне магчымае толькі на аснове ўзаемапавагі. Гэта самы годны і прадуктыўны шлях.

— Гэта добрыя намеры, але пытанне гэтае больш далікатнае, чым можа падасца на першы погляд. Рэч у тым, што досыць часта тыя, хто называе сябе палякамі, не важна, балцкага яны паходжання ці напалову балцкага, усё адно цягнуцца да сваёй уяўнай або рэальнай гістарычнай радзімы, то бок Польшчы. Наколькі мне вядома, у Літве ніколі не ажыццяўлялася гвалтоўная літуанізацыя, але ўсялякія спробы ўсталяваць літоўскае заканадаўства і сімволіку ў гэтым краі нярэдка атаесамляюцца з праявамі «літоўскага шавінізму», чым, як Вы ўжо заўважылі, умела намагаюцца скарыстацца трэція сілы. Прывяду колькі прыкладаў. Польшча цісне на Літву, каб польскія прозвішчы ў літоўскіх пашпартах пісаліся па-польску, аднак пра тое, каб прозвішчы шматлікай літоўскай грамады ў польскіх Сэйнах пісаліся па-літоўску, гаворкі не ідзе. Тое ж і з назовамі вуліцаў. Палякі патрабуюць назоваў вуліцаў па-польску ва ўсходніх рэгіёнах Літвы, аднак у месцах кампактнага пражывання літоўцаў у Польшчы мы нават не маем права казаць пра нейкія літоўскія назовы. Разумею, што Вы як беларус, мабыць, далёкі ад гэтых польска-літоўскіх праблемаў, але гэтымі прыкладамі я хацеў паказаць сутнасць пытання. Вялікія культурныя аўтаноміі стварыць лёгка, але вось утрымаць іх у адзіным гаспадарстве, прадухіліць імклівае збліжэнне з суседнімі дзяржавамі ёсць справай вельмі цяжкай. Бо адзіны арыенцір для многіх тутэйшых — Польшча, Расія, нарэшце Беларусь, а не нейкае «падзабытае» і на іх погляд «казачнае» ВКЛ. Дзе тая мяжа паміж разумнай, усім карыснай нацыянальнай палітыкай і дыктатам, шавінізмам, прымусам?

— Відаць, адэкватна гэтая праблема можа быць развязаная ўжо не паводле логікі нацыянальных дзяржаваў, бо іх межы рэдка калі адпавядаюць рэальным этнічным і лінгвістычным межам. Тут акурат варта было б звярнуцца да ідэі рэгіяналізму, якая дала б магчымасць атаесамляць сябе не толькі з нейкай адной нацыяй, але з пэўным гістарычным і этнакультурным рэгіёнам. Дарэчы, тое, што ўнутры сучаснага ЕС фактычна зніклі дзяржаўныя межы, можна выкарыстоўваць у гэтым выпадку. Згадайма шматлікія памежныя французска-нямецкія канфлікты за Эльзас. Цяпер сітуацыя там стабілізавалася, жорсткіх нацыянальных межаў няма, затое развіваецца мясцовая эльзаская ідэнтычнасць, калі людзі маюць магчымасць быць не толькі выключна немцам альбо французам, але перадусім эльзасцам.

Мне здаецца, што Sacrum Imperium Europaeum, пра якую мы казалі, не павінна быць простай механічнай сукупнасцю нацыянальных дзяржаваў бо дзеля таго, каб пазбыцца падобных праблемаў, трэба выходзіць на іншы ўзровень іх разумення і развязання. Што да выкарыстання моваў і дыялектаў у месцах кампактнага пражывання той ці іншай этнічнай групы, то тут безумоўна мусіць праводзіцца палітыка ўзаемных мерапрыемстваў, а не толькі аднабаковых патрабаванняў. Гэта ж мае тычыцца і рэгіёнаў, дзе існуе патрэба падтрымкі этнічнай і моўнай адметнасці, як, прыкладам, у Жамойці, Латгаліі, Заходнім Палессі. Але хацеў бы падкрэсліць, што рэгіяналізм зусім не мае на ўвазе абавязковага сепаратызму. У рэшце рэшт, ад каго і куды аддзяляцца, калі Еўропа ўсё адно ў той ці іншай форме аб’ядноўваецца? І сапраўднае пытанне — форма, характар і мэта гэтага аб’яднання. У гэтым сэнсе, дарэчы, досвед ВКЛ або Аўстра-Вугоршчыны быў бы вельмі карысны.

— Апошняе пытанне да Вас. У самым пачатку нашай размовы Вы казалі пра Цэнтр этнакасмалогіі «Kryŭja» і альманах «Druvis». Нядаўна ў Менску прайшла прэзентацыя другога нумару гэтага выдання. Ці можаце вы сцісла прадставіць матэрыялы гэтых двух нумароў альманаху і людзей, якія працуюць з Вамі, дапамагаюць у Вашай справе? Я ведаю, што матэрыялы для альманаху падалі не толькі беларускія даследнікі, але і Вашыя калегі з Літвы. Таксама хацеў бы запытацца, якое развіццё «Druvis» можа мець у будучыні, якія тэмы вы яшчэ хацелі б закрануць, ці можна будзе яго набыць у Літве?

— Першы нумар «Druvis» быў прысвечаны Крывіі і крывічам. Там разглядаліся пытанні паходжання гэтага племя і яго назову ў балцкай перспектыве, генеалогія «крыўскай» ідэі, якая пэўны час была рэальным канкурэнтам ідэі «беларускай», некалькі артыкулаў закранаюць пытанні сакральнай геаграфіі, напрыклад, пра комплекс культавых прыродных аб’ектаў ля самых вытокаў ракі Вяллі (Нярыс) або ўнікальныя этнаграфічныя сведчанні пра існаванне ў пачатку XX ст. у Менску аўтэнтычнага паганскага свяцілішча. Ёсць таксама матэрыялы, якія можна аднесці да «метапалітычных»: пра сутнасць арганічнай дэмакратыі, метафізіку «тутэйшасці», еўрапейскую «новую правіцу» і г.д.

Другі нумар, які нядаўна выйшаў, прысвечаны тысячагоддзю першай пісьмовай згадкі Літвы. Ён змяшчае грунтоўныя доследы пра паходжанне назову «Літва», пра беларуска-літоўскія паралелі ў абсягу міфалогіі і традыцыйнай культуры, нашую супольную дударскую традыцыю, міфалагічную семантыку герба «Пагоня», пра ўзроўні ідэнтычнасці арыстакратыі ВКЛ, гісторыю літоўскай манархіі ды шмат іншага. Адметная асаблівасць гэтага нумару — досыць вялікая прысутнасць літоўскіх аўтараў, якія напісалі свае тэксты адмыслова для беларускай аўдыторыі з мэтай пачатку ўзаемакарыснага дыялогу навукоўцаў і ўсіх тых, хто цікавіцца міфалогіяй ды гісторыяй нашага Краю. На згаданай Вамі прэзентацыі гэтага нумару выступіў адзін з аўтараў альманаху, даследнік балцкай рэлігіі і міфалогіі, доктар Дайнюс Разаўскас, а само мерапрыемства сабрала каля 300 чалавек, што сведчыць пра высокую ступень цікаўнасці беларускай публікі як да нашай дзейнасці, гэтак і да «літоўскай» тэмы ў цэлым. У найбліжэйшых нашых планах арганізаваць яго прэзентацыю ў Вільні, а таксама распаўсюд альманаху ў Літве. Падрабязней пазнаёміцца з яго зместам і нават пагартаць можна на нашым сайце.

У будучыні мы хацелі б працягнуць і пашырыць супрацоўніцтва з літоўскімі аўтарамі, бо і меркаваная тэматыка наступных выпускаў «Druvis» будзе цікавай усім нам: Беларусь у кантэксце Балта-Скандынаўскага рэгіёну, «яцвяжская» праблема, тэорыя «паўночнага (прыбалтыйскага)» паходжання індаеўрапейцаў…

— Дзякуй за цікавыя адказы. Жадаю поспеху Вам у Вашай важнай і патрэбнай працы.

— Дзякуй і Вам за магчымасць падзяліцца з літоўскімі патрыётамі сваімі думкамі і ідэямі. Спадзяюся, што сказанае тут дазволіць хаця б некаторым з іх па-новаму зірнуць на Беларусь і тыя працэсы, якія ў нас адбываюцца ў інтэлектуальным, навуковым і культурным абсягу. Мы адкрытыя да шчырага камунікавання і ўзаемакарыснай супрацы ды будзем радыя знайсці ў Літве новых сяброў, калегаў і аднадумцаў.

Па-літоўску — частка 1, частка 2