Litva — heta kraj, spradvieku zasieleny litoŭcami, palakami i biełarusami, a ŭ Inflantach taksama i łatyšami, jakija złučanyja pamiž saboj supolnaściu kryvi i ŭtvarajuć adnu litoŭskuju nacyju.Balasłaŭ Jałaviecki
Hety numar almanachu „DRUVIS“ my pryśviačajem Litvie — krajinie, dziaržavie, jaje narodu, historyji i kultury. Litva — heta pačatkova bałckaja etnakulturnaja dy palityčnaja supolnaść, jakaja ŭ Siaredniavieččy zdoleła pašyryć svaju ŭładu nad vializarnymi abšarami, stvaryŭšy adno z najmahutniejšych haspadarstvaŭ taho času — Vialikaje Kniastva Litoŭskaje.
Litva, źmianiajučy ciaham stahoddziaŭ svaje miežy, kulturny dy moŭny łandšaft, nie tolki zachavała svajo etničnaje jadro, ale i pakinuła bahatuju spadčynu, spadkajemcami jakoj mohuć siabie ličyć pradstaŭniki niekalkich sučasnych narodaŭ: litoŭcy, biełarusy i litoŭskija palaki. Litviny, litoŭcy, lietuviai — etnonim i palitonim, jaki ich usich ab’jadnoŭvaje na roznych uzroŭniach. Tak, u roznyja časy sens i źmiest hetych najmieńniaŭ nia byŭ adnolkavy, ale tut jość dźvie stratehiji: usialak sprabavać ich adasobić adzin ad adnaho, navat procistavić albo, naadvarot, znajści ahulnuju asnovu, supolny hrunt, ź jakoha vyraśli ŭsie admieny litoŭščyny. Mienavita druhuju, intehralnuju viziju, prykładam, demanstravaŭ adzin z ideołahaŭ „krajovaha“ ruchu, što ab’jadnoŭvaŭ naščadkaŭ šlachieckaj palityčnaj nacyi VKL, — Balasłaŭ Jałaviecki, jaki zaŭvažaŭ:
„Žychar Pałanhi, Koŭna, Vilkamira, Śviancian albo Vilni, Horadni, Navahradka i navat Miensku jość litoŭcam, niezaležna ad taho, ci jon hutaryć pa-litoŭsku, pa-polsku abo pa-biełarusku. Uvieś układ jahonaha žyćcia, zvyčajaŭ, sam sens jahonaha isnavańnia nahetulki paŭsiudna adnolkavy, što aproč movy ciažka zaŭvažyć jakuju-kolviek inšyju roźnicu. A heta paćviardžaje, što na ŭsim abšary Litvy žyvie adna nacyja, spajanaja ciaham stahodździaŭ supolnaj kryvioj litoŭcaŭ, palakaŭ i biełarusaŭ“.
Blizkija pohlady na strukturu litoŭskaj nacyji vykazvaŭ i Miečysłaŭ Davojna-Sylvestrovič:
„…Litoŭski narod składajecca pieravažna z nasielnictva, <…> jakoje havoryć tryma movami… Tych, što havorać pa-litoŭsku j prapahandujuć hetuju movu ŭ spravie nacyjanalnaha adradžeńnia nazaviem litvinami-narodnikami. Tych, što havorać pa-polsku abo pa-biełarusku, ale nia ŭmiejuć pa-litoŭsku, uvažajučy siabie za litvinaŭ i spryjajučy spravie adradžeńnia litoŭskaha narodu, nazaviom litvinami-patryjotami. Tych, što ŭvažajuć siabie za palakaŭ i biełarusaŭ, ale prahnuć zhody ź litoŭskimi narodnikami j patryjotami, pracujučy nad kulturnym, ekanamičnym raźvićciom Litvy, u jakoj naradzilisia j jakuju palubili, nazaviom litvinami-hramadzianami“.
My padzialajem hetkuju viziju, bo siońnia jana znoŭ stanovicca aktualnaj i patrebnaj.
Niahledziačy na toje, što ŭ pracesie paŭstańnia sučasnych nacyj hetaja naturalnaja poviaź była šmat u čym pierarvanaja, a terytoryju byłoha VKL šmatkroć pa-žyvomu razrazali dziaržaŭnyja miežy, jakich nikoli nie było raniej, hetaja łučnaść praciahvaje isnavać dy adnaŭlacca ŭ roznych absiahach. My prapanujem razumieć spadčynu VKL nie jak faktar padziełu i ŭzajemnaha nieparazumieńnia, što časta pieravažaje ŭ siońniašnich nacyjanalnych histaryjahrafijach, ale jak ahulnuju skarbonku našaj minuŭščyny i asnovu sučasnaj identyčnaści narodaŭ-spadkajemcaŭ Vialikaha Kniastva.
Таму my ŭvažajem Litvu dy Biełaruś za nieadjemnyja častki adnaho etnakulturnaha i hieapalityčnaha abšaru, dva składniki adnoj cyvilizacyji. Faktyčna da pačatku XX st. našyja narody, z adnaho boku, składali adzinuju sacyjakulturnuju prastoru, a z druhoha, mieli amal poŭnuju kulturnuju pierajemnaść, blizkuju identyčnaść i tamu ab’jektyŭna ŭ poŭnym svajim składzie ŭjaŭlali aktualnaje minułaje ciapierašnich nacyj. I, narešcie, sproby znajści ŭ daŭniaj historyji rehijonu štości vyklučna biełaruskaje, litoŭskaje z’jaŭlajucca prajavaj niepavahi jak da kultury VKL, tak i da ciapierašnich narodaŭ-susiedziaŭ, bo sacyjakulturnyja struktury Vialikaha Kniastva Litoŭskaha jość pieršasnymi i samadastatkovymi ŭ dačynieńni da ciapierašnich nacyjanalnych dziaržavaŭ.
Dziela hetaha my šukajem, daśledujem i kultyvujem toje, što łučyć biełarusaŭ i litoŭcaŭ: ahulnyja etničnyja vytoki, tradycyjnuju kulturu, histaryčnuju minuŭščynu. Jak možna zaŭvažyć, zaciatyja sprečki nakont roli kožnaha z našych narodaŭ u supolnaj historyji nasamreč nie vyśviatlajuć iścinu, a raspalvajuć varažnieču, vyhodnuju tolki tym, chto dahetul mrojić ab panavańni nad našym Krajem. Mienavita tamu my admaŭlajemsia ad nikčemnych zakidaŭ u litoŭski bok, pačynajem zamiest hetaha pryjazny dyjałoh i imkniemsia da parazumieńnia, pry hetym, adnačasna sprabujučy pa-inšamu ŭśviadomić siabie, svaju krajinu dy nacyju. I bačym sustrečnaje imknieńnie z boku litoŭskich siabroŭ. My prapanujem biełarusam, jakim rupić spadčyna VKL nie namahacca marna dzialić toje, čaho nibyta niechta niespraviadliva pazbaviŭ, ale „adkryć“ sapraŭdnaha litvina u sabie — u sensie etničnym, nacyjanalnym, hramadzianskim.
Bolš taho, my miarkujem, što VKL było jašče j niečym bolšym, dziaržaŭnym uvasableńniem asobnaj cyvilizacyji. Jana — сyvilizacyja Litvy hruntujecca ŭ niekalkich padstavach, pa-pieršaje, heta dachryścijanskaja kultura, i choć vynikam chrostu urešcie staŭ jaje padziel na dźvie častki: pravasłaŭnuju i katalickuju, mienavita ŭ dachryścijanskija časy my možam znajści šmat ahulnaha, ahulnaje taksama j toje, što niahledziačy na farmalnuju chryścijanizacyju, biełaruska-litoŭski kraj i dahetul zastajecca zapaviednikam spradviečnych vierańniaŭ i tradycyj. Z hetaha, badaj, vynikaje admietnaść i ŭnikalnaść Litvy, što dasiahnuła najvyšejšaj mahuty mienavita jak pahanskaja dziaržava, impieryja…
Viadoma, łacinskaja kultura zrabiła značny ŭpłyŭ na razvićcio Litvy, ale hety ŭpłyŭ, jaki taksama možna aceńvać pa-roznamu, nielha atajesamlać vyklučna z chryścijanstvam, bo amal usie spiecyfičnyja źjavy, charakternyja dla łacinskaj i, šyrej, jeŭrapiejskaj cyvilizacyi, uźnikli jašče ŭ antyčnyja, pahanskija časy: fiłasofija i prava, arhaničnaja demakratyja i impieryja. Źviazaŭšy svoj los z łacinskim śvietam, Litva zdoleła zachavać spradviečnuju krynicu svajoj i ahułam jeŭrapiejskaj tradycyji — mifałahičnaje śvietarazumieńnie. Hetkaja „archietypičnaść“ Litvy pavodle Tomasa Viencłavy vyrazna farmulujeca ŭ paetyčnaj karcinie śvietu Adama Mickieviča, dzie „ziemli kolišniaha Vialikaha Kniastva Litoŭskaha słužyli svojeasablivym chronatopam, simvaličnajprastorajlasoŭ iazioraŭ, prasiaknutym i duchoŭnymi płyniami i jakija biezpasiarednie miežavali ź inšym śvietam. Heta byŭ śviet samoty i čaroŭnasci, tajamničaści i žudy, miełancholiji i tryvohi <…>. Ujaŭleńnie pra Litvu jak pra ziamlu prakavietnaj harmoniji dapaŭniałasia jaje historyjaj. U Litvy była siaredniaviečnaja minuŭščyna šekspiraŭskaha razmachu, jakaja spałučała ŭ sabie rysy ramantyčnaj Poŭnačy i ramantyčnaha Uschodu…“ Takim čynam, pa-sapraŭdnamu zrazumieć sutnaść Litvy, jaje vytoki i jaje duch biez hetaha niemahčyma.
Druhi składnik litoŭskaj cyvilizacyji — arystakratyzm. Litva ŭ svajim dziaržaŭnym vymiareńni paŭstavała jak praciah daŭniaj indajeŭrapiejskaj vajarskaj tradycyji. Litoŭskaja elita nie tolki paśpiachova ab’jadnała pad svajoj uładaj asnoŭnuju častku ziemlaŭ kolišniaha bałckaha areała, jana ŭdała skarystałasia ŭžo hatovymi formami dziaržaŭnaj arhanizacyji, a taksama kulturnymi dasiahnieńniami susiednich ruskich kniastvaŭ. Z časam bajarstva litoŭskaha i rusinskaha pachodžańnia ŭtvaryła adzin palityčny narod, jaki i byŭ faktyčnym apiryščam dziaržaŭnaści i paradku. Arystakratyčny stan daŭniaj Litvy hartavaŭsia ŭ šmatlikich vojnach z ahresiŭnymi susiedziami, jaho vysoki kulturny ŭzrovień farmavaŭsia na hruncie najlepšych dasiahnieńniaŭ jeŭrapiejskaj navuki, adukacyi, mastactva. Na žal, sučasnamu biełaruskamu (u peŭnaj stupieni taksama i litoŭskamu) hramadstvu hetaha vielmi brakuje, dzie miesca hodnaj vajaŭničaści, advahi zaniata prafannaj rachmanaściu i prystasavalnictvam. Miž tym, duch „charobraj Litvy“ žyvie jašče ŭ našych dušach i navat kali jon pakul spić niby toj kazačny Vołat, my musim prykłaści ŭsie namahańni, kab jon abudziŭsia. Dziela hetaha treba ŭśviadomić siabie litoŭskim rycaram, abaroncam litoŭskaj cyvilizacyi i jaje kaštoŭnaściaŭ, hetak jak koliś pani Skirmunt kazała pra paklikańnie našaj arystakratyji:
„My jość žyvoju častkaju histaryčnaha hramadstva Litvy i Biełarusi z ahulnymi nacyjanalnymi vartaściami dy majem abaviazki najpierš adnosna jaje jak takoj. Viekavyja tradycyji nie dazvalajuć nam zamykacca ŭ vyklučnaści, ni ŭ kastavaści. <…> my jość vartavymi kultury i histaryčnaj praŭdy, zachavalnikami supolnych tradycyj“.
Ciapierašni momant u razvićci jeŭrapiejskaj cyvilizacyji traktujuć časam jak pierachod da postnacyjanalnaj stadyji. Va ŭmovach Jeŭropy, jakaja jimkniecca da ab’jadnannia, najbolš pryjmalnym kanceptam była b niejkaja ahulnajeŭrapiejskaja identyčnaść, nośbity jakoj majuć nie tolki adnolkavyja duchoŭnyja karani, ale i niepadzielnuju historyju. Adnak dla nas vidavočna, što ŭ takim razie ahulnajeŭrapiejskaja identyčnaść chutčej moža stać tolki čarhovaj sintetyčnaj kanstrukcyjaj z tym ža štučnym supolnym duchoŭnym kampanientam, jaki ciapier majuć usie sučasnyja jeŭrapiejskija nacyji. Viadoma, sionniašnich jeŭrapiejcaŭ šmat što ab’jadnoŭvaje, pačynajučy ad vyznavanych relihijnych pryncypaŭ i skančajučy manieraj apranacca. Ale vysunuć čarhovy tezis, što na praciahu dvuch apošnich tysiačahoddziaŭ usie jany žyli adzinaj siam’joj, jakaja adno zredku zaznavała drobnyja kaliziji, było b užo vidavočnym pierabolšańniem.
Značna bolš praduktyŭna pošuki madelaŭ ahulnaj identyčnaści mohuć vyrašacca na bolš vuzkim, rehijanalnym uzroŭni. I ŭ hetych stasunkach Vialikaje Kniastva Litoŭskaje daje ŭnikalny prykład realnaj kalektyŭnaj identyčnaści z harmaničnym staŭlenniem da kožnaj etničnaj i relihijnaj hrupy, bo na pieršaje miesca tut vysoŭvalisia addanaść Vialikamu Kniaziu i tym zakonam, jakija vydavalisia ad jaho imia.
Bieručy pad uvahu hetuju mientalnuju i sacyjakulturnuju spiecyfiku tutejšaj prastory epoch Siaredniaviečča i Reniesansu, całkam pravamierna, na našu dumku, vysunuć tezis ab tym, što rehijon VKL źjaŭlajecca nie sintetyčnym, a sapraŭdnym utvareńniem, jakoje maje realnuju, a nie skanstrujavanuju historyju, pryčym, jak palityčnuju, tak i sacyjakulturnuju. Rehijon Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, takim čynam, varta razhladać jak našuju supolnuju Ajčynu. Heta akurat toje, da čaho apielavali ŭ svoj čas užo zhadanyja „krajoŭcy“. Adna z ideołahaŭ ruchu Kanstancyja Skirmunt hetak razumieła „krajovaść“:
„Krajovaja ideja jość harmonijaj troch adviečnych narodnych stychij našaha kraju: litoŭskaha (razam z łatyšskim), polskaha i rusinskaha ŭ ich spradviečnaj baćkaŭščynie Litvie i Biełarusi; jana jość zhodaj tych stychij u supolnaj hramadskaj pracy dla ahulnaha dabra pry volnym i samastojnym kulturnym raźvićci kožnaha ź ich“.
U ciapierašnich kulturnych, hieapalityčnych, ekanamičnych varunkach, jakija možna acharaktaryzavać niajnačaj jak „zaniapadam Zachadu“ kansiervatyŭny varyjant „krajovaj ideji“ moža stać sapraŭdnym vyratavańniem dla jeŭrapiejskaj, rehijanalnaj i etničnaj identyčnaści. Na jaje hruncie možna pazbycca mižnacyjanalnych supiarečnaściaŭ, jakija ciapier niasuć adno škodu, dziela stvareńnia papraŭdzie suvierennaha jeŭrapiejskaha federalnaha vaładarstva. My pierakananyja, što impuls mienavita da hetkaha razvićcia pavinien sychodzić z našaha rehijonu — rehijonu VKL. Dziela hetaha my źviartajemsia da kaštoŭnaściaŭ litoŭskaj cyvilizacyji jak srodku azdaraŭleńnia jeŭrapiejskaha duchu.
Vyłučanyja składniki litoŭskaj cyvilizacyji abumovili jaje naturalny kansiervatyzm, jaki dahetul moža harantavać našym narodam tryvałaje apiryšča ŭ śviecie, apanavanym destruktyŭnymi tendencyjami. Etnakulturnaja tradycyja, karani ŭ spałučenni sa śmiełaj, navat ahresiŭnaj pazicyjaj u dačynienni da hetych tendencyj stanoviacca siońnia adzinym pryncypam hodnaha isnavańnia. Tamu i dla nas, zhodna słovaŭ barona Juliusa Evoły:
„Najvažniejšaj zadačaj jość stvareńnie elity, jakaja, nabraŭšysia mocy, z intelektualnaj strohaściu vyznačyć tuju ideju, dziela panavańnia jakoj my pavinnyja budziem ab’jadnacca. Hetaja ideja pavinna pieramahčy, pierš za ŭsio, u vobrazie novaha čałavieka; čałavieka, hatovaha da supraćstajańnia; čałavieka, jaki vystajaŭ siarod rujinaŭ. Kali nam nakanavana pieraadoleć hety peryjad kryzisu i niaŭstojlivaha, iluzornaha paradku, tolki takomu čałavieku naležyć budučynia. Ale kali navat los hetaha śvietu pradvyznačany i nas čakaje jaho kančatkovaje rujnavańnie, my musim nieparušna stajać na svaim: pry lubych abstavinach toje, na ździajśnieńnie čaho my majem moc — budzie ździejśniena, bo našaja ajčyna nia moža być ani zachoplenaja, ani źniščanaja ni adnym voraham“
Spadziajemsia, našaje vydannie chacia b ŭ niečym paspryjaje kštałtavanniu hetaj idei, ab’jadnańniu asobaŭ, jakija ličać siabie apošnimi abaroncami litoŭskaj Ajčyny.
Biełaruskaja historyja i tradycyja niby toje kareńnie pieraplatajecca z litoŭskaj, ich niemahčyma padzialić, nie paškodziŭšy žyćciovaje suładdzie pieršapačatkaŭ. Ź litoŭskaha duba apadaje liście i žałudy, ź ich uzrastaje i biełaruskaje dreva, kamiel jakoha ŭžo jinšy, jon užo pa-svojmu pradzirajecca ŭ nieba (paraŭn. słovy Franciška Bahuševiča: „A ŭ siaredzinie Łitvy jak toje ziarno ŭ harechu była naša ziamłica“). Ale ŭsio adno rastuć i uznaŭlajucca duby, stvarajučy razam śviaty haj. Dyk chaj ža našaja Litva budzie hetkaj supolnaj śviatyniaj! |
